Wpływ samooceny na moralność zachowania

Aronson i Mettee (1968) manipulowali samooceną studentów, podając im fałszywe informacje o ich osobowości. Po wypełnieniu testu osobowości jedna trzecia studentów otrzymywała pozytywne informacje o sobie - mówiono im, że wyniki tesu wskazują, iż są oni ludźmi dojrzałymi, interesującymi, głębokimi itd. Jednej trzeciej studentów dostarczano negatywnych informacji, mówiąc im, że test wykazał, iż są stosunkowo niedojrzali, nieinteresujący, raczej powierzchowni itp. Pozostałej jednej trzeciej nie podawano żadnych informacji o wynikach testu.

Bezpośrednio potem ci sami studnci mieli zaplanowane uczestnictwo w eksperymencie przeprowadzonym przez innego psychologa i nie mającym pozornie żadnego związku z wypełnianym inwentarzem osobowości. W ramach tego eksperymentu każdy badany brał udział w grze w karty przeciw któremuś ze swych kolegów. Była to gra hazardowa, w której studentom pozwolono stawiać pieniądze i powiedziano im, że będą mogli zatrzymać dla siebie wygraną. W trakcie gry badanym dawano parę okazji do popełnienia oszustwa i to w sytuacji, w której wykrycie go wydawało się niemożliwe. Sytuacja została zaaranżowanaw ten sposób, że jeśli student zdecydował się nie oszukiawać, to z pewnością poniósłby stratę, jeśli natomiast zdecydowałby się popełnić oszustwo, to mógł być pewien wygrania znacznej sumy pieniędzy.

Wyniki:

Studenci, którzy otrzymywali informacje mające na celu obniżenie ich samooceny, oszukiwali o wiele częściej niż ci, którzy otrzymywali informację podnoszącą ich samoocenę. Grupa kontrolna - a więc ci, którzy nie otrzymali żadnej informacji - zajęła miejsce dokładnie pośrodku.

Aronson, E., Mettee, D. (1968). Dishonest behavior as a function of different levels of self-esteem. Journal of Personality and Social Psychology 9, 121-127.

Osoby mające wysoką samoocenę odczuwają silniejszy dysonans w sytuacji zachowania niemoralnego dlatego też są mniej motywowane do robienia rzeczy niechlubnych. Z drugiej strony, gdy już takie zachowanie popełnią są silnie motywowani do obrony swojej samooceny stosując rozmaite techniki reinterpretacyjne, które mogą usprawiedliwić popełniony czyn (sytuacja marszałka Niesiołowskiego po wywiadzie w gazecie, w której stwierdził, że Katyń nie był ludobujstwem).

Wpływ uzasadnienia wysiłku na zmianę postaw

W badaniu Aronsona i Millsa (1959) studentki wyższej uczelni zgłaszały się na ochotnika do grupy, która miała spotykać się regularnie w celu dyskutowania różnych aspektów psychologii seksu. Dziewczętom powiedziano, że jeśli chcą uczestniczyć w spotkaniach tej grupy, muszą najpierw przejść pomyślnie sprawdzian selekcyjny, wprowadzony w celu upewnienia się, że wszystkie osoby przyjęte do owej grupy będą potrafiły swobodnie i szczerze dyskutować o sprawach seksualnych. Instrukcja ta miała przygotować grunt dla procedury inicjacyjnej. Jedną trzecią dziewczyn poddano surowej procedurze inicjacji, w której wymagano, aby odczytywały na głos (w obecności mężczyzny - eksperymentatora) listę sprośnych słów. Trzecią część badanych studentek poddano łagodnej procedurze - miały one czytać na głos słowa związane z seksem ale nie sprośne. Wreszcie ostatnią część przyjęto do grupy bez żadnej inicjacji. Każdej z osób badanych pozwalano przysłuchiwać się dyskusji prowadzonej przez członków grupy, do której właśnie została przyjęta. Chociaż u badanych studentek wytworzono przekonanie, że słuchają "na żywo" toczącej się właśnie dyskusji, to jednak w rzeczywistości odtwarzano im z taśmy uprzednio nagraną dyskusję, przeprowadzaną w taki sposób, aby była jak najbardziej nudna i napuszona. Po jej zakończeniu każdą osobę badaną proszono, aby oceniła tę dyskusję - jak się jej podoboła, jak dalece była interesująca, jak inteligentni byli jej uczestnicy itd.

Wyniki:

Tym osobom badanym, które bez trudu lub z niewielkim wysiłkiem dostały się do grupy, dyskusja niezbyt się podobała. Natomiast dziewczęta, które przeszły przez surową inicjację, oceniały dyskusję jako interesującą i wartą zachodu !!!

Aronson, E., Mills, J. (1959). Thw effect of severity of initiation on liking for a group. Journal of Abnormal and Social Psychology 59, 177-181.

Wpływ niewystarczającej kary na zmianę postaw

Aronson i Carlsmith (1963) prosili grupę 5-letnich dzieci aby oceniły atrakcyjność kilku zabawek. Następnie wybierano zabawkę, którą dane dziecko oceniło jako najbardziej atrakcyjną i mówiono, że nie może się nią bawić. Połowie dzieci grożono łagodną karą za przekroczenie tego zakazu ("Trochę bym się gniewał"), drugiej połowie grożono surowszą karą ("Bardzo bym się gniewał"). Następnie pozwalano dzieciom bawić się wszystkimi zabawkami aby miały sposobność oprzeć się pokusie ruszania zakazanych zabawek.

Wyniki:

Wszystkie dzieci oparły się pokusie - żadne nie bawiło się zakazaną zabawką. Po pewnym czasie ponownie dokonywano kolejnego pomiaru atrakcyności. W przeciwieństwie do grupy, w której grożono surowszą karą, w grupie, w której grożono łagodniejszą karą dzieci oceniały zakazaną zabawkę jako mniej atrakcyjną niż poprzednio !!!

Aronson, E., Carlsmith, J. (1963). Efect of the severity of the threat on the devaluation of forbidden behavior. Journal of Abnormal and Social Psychology 66, 584-588.

Wpływ odpowiedzialności za własne działania na zmianę postaw

W badaniu Nel, Helmreicha i Aronsona (1969) w pierwszej kolejności wyodrębniono osoby, które miały negatywny stosunek do marihuany. Później osoby te poproszono o wygłoszenie przemówienia (przed kamerą wideo) aprobującego używanie marihuany. Wcześniej jednak badani zostali podzieleni na dwie grupy, które różniły się uzyskiwaną informacją odnośnie audytorim, w obecności którego będzie odtwarzana taśma z nagraniem. W jednej grupie mówiono, że taśma będzie odtwarzana w obecności audytorium zaangażowanego w sprawę marihuany (np. członkowie brygad policyjnych do walki z narkotykami; zwolennicy wprowadzenia prohibicji) w drugiej grupie informowano, że audytorium będzie składało się z osób zupełnie postronnych, tj. nie mających wyrobinej opinni odnośnie stosowania marihuany. Po upływie pewnego czasu jeszcze raz pytano badanych o ich stosunek do marihuany.

Wyniki:

Stwierdzono znaczną zmianę postaw wobec marihuany leczy tylko w grupie, w której informowano, że taśma z ich nagraniem zostanie odtworzona w obecności audytorium nie zaangażowanego !!!

Nel, E., Helmreich, R., Aronson, E. (1969). Opinionchange in the advocate as a function of the persuasibility of his audience. A clarification of the meaning of dissonance. Journal of Personality and Social Psychology 12, 117-124.

Wyrazistość spostrzeżeniowa jako wyjaśnienie podstawowego błędu atrybucji

W badaniu Taylor i Fiske (1975) dwóch studentów prowadziło ze sobą rozmowę mającą na celu ich wzajemne zapoznanie się (w rzeczywistości obaj byli współpracownikami eksperymentatorek i prowadzili rozmowę zgodnie z określonym scenariuszem). Poza studentami prowadzącymi dialog, w każdej sesji brało udział sześciu rzeczywistych badanych, z których każdy miał przypisane miejsce tak, że wszyscy badani tworzyli koło, w środku, którego siedzieli rozmawiający ze sobą studenci. Przyporządkowanie miejsca na których siedzieli badani było sprytną manipulacją eksperymentalną, która pozwalała kontrolować perspektywę spostrzeżeniową. Tak więc dwóch z badanych siedziało po obu bokach rozmawiających studentów (dzięki czemu patrząc na studenta 1 i studenta 2, obaj widzieli ich z profilu) dwóch siedziało za plecami, po obu stronach studenta 1 (dzięki czemu widzieli tył jego głowy i twarz studenta 2) oraz dwóch siedziało za plecami, po obu stronach studenta 2 (dzięki czemu widzieli tył jego głowy i twarz studenta 1). Po skończeniu rozmowy studentów, badanym zadawano serie pytań, które miały określić ich subiektywną opinie odnośnie tego, który z obserwowanych studentów miał większy wpływ na przebieg rozmowy.

Wyniki:
Chociaż wszyscy obserwatorzy słyszeli ten sam dialog, ich opinie różniły się. Ci, którzy siedzieli na przeciwko studenta 1 (za plecami studenta 2) twierdzili, że to on przewodził rozmowie, podczas gdy siedzący na przeciwko studenta 2 (za plecami studenta 1) uważali odwrotnie. Ci zaś, którzy jednakowo dobrze widzieli obu, twierdzili, że obaj rozmówcy mieli jednakowy wpływ na przebieg dyskusji!!!

Taylor, S., Fiske, S. (1975). Point of view and perceptions of causality. Journal of Personality and Social Psychology 32, 439-445.

Wpływ przekonań na osiągane wyniki

Henderson i Dweck (1990) w swoim badaniu wyodrębniły dwie grupy uczniów ze szkoły średniej różniący się przekonaniem odnośnie stałości inteligencji. Uczniowie z jednej grupy przyjmowali założenie, że inteligencja jest cechą niezmienną, której nie można podwyższać. Natomiast uczniowie z drugiej grupy sądzili, że poziom inteligencji jest zmienny i że można go podwyższać. Badaczki chciały sprawdzić czy owe przekonania mogą determinować wyniki osiągane w szkole.

Wyniki:
Na początku nauki w szkole średniej oceny obu grup uczniów nie różniły się od siebie. W ciągu pierwszego roku nauki obie grupy doznawały porażek, ale też odnosiły pewne sukcesy w nauce. Po zakończeniu pierwszego roku okazało się, że "teoretycy stałości" uzyskiwali gorsze oceny, niż ich koledzy, którzy byli "teoretykami zmienności".

Henderson, V., Dweck, C. (1990). Achievement and motivation in adolescence: A new model and data. W: S. Feldman, G. Elliot (red.), At the treshold: The developing adolescent (s. 308-329). Cambridge: Harvard Univeristy Press.